Voedseletikettering: alle regels en verplichte vermeldingen op een rij

EU-Verordening 1169/2011: de basis van voedseletikettering

Verordening (EU) nr. 1169/2011 is sinds december 2014 de kernwetgeving voor voedselinformatie aan consumenten in de Europese Unie. De verordening vervangt en bundelt eerdere richtlijnen over etikettering, voedingswaardevermelding en allergenendeclaratie.

De kernprincipes:

• De consument heeft recht op duidelijke, begrijpelijke en niet-misleidende informatie over het voedsel dat hij koopt
• Alle verplichte informatie moet goed leesbaar zijn, met een minimale lettergrootte van 1,2 mm (x-hoogte) op het etiket
• Allergenen moeten visueel worden benadrukt in de ingrediëntenlijst, bijvoorbeeld door vetdruk of onderstreping
• De taal op het etiket moet de officiële taal zijn van het land waar het product wordt verkocht

De verordening geldt voor alle voorverpakte levensmiddelen. Voor niet-voorverpakte producten (zoals bij de bakker of slager) gelden vereenvoudigde regels, maar allergeneninformatie moet ook daar altijd beschikbaar zijn.

Alle verplichte vermeldingen op het voedseletiket

EU 1169/2011 schrijft twaalf categorieën verplichte informatie voor. Hieronder vind je elk onderdeel met een toelichting.

1. Benaming van het levensmiddel

De wettelijke of gebruikelijke naam van het product. Niet de merknaam of fantasienaam, maar een beschrijving die de consument duidelijk maakt wat het product is. Voorbeelden: "halfvolle melk", "kipfilet in marinade" of "roomboterkoekjes".

Als er geen wettelijke of gebruikelijke benaming bestaat, moet een beschrijvende benaming worden gebruikt die het product ondubbelzinnig omschrijft.

2. Ingrediëntendeclaratie

De lijst van alle ingrediënten in aflopende volgorde van gewicht op het moment van verwerking. Dit is een van de meest foutgevoelige onderdelen van het etiket, met gedetailleerde regels over samengestelde ingrediënten, QUID-vermeldingen (kwantitatieve ingrediëntendeclaratie) en uitzonderingen.

Lees de volledige regels in ons artikel over ingrediëntendeclaratie.

3. Allergeneninformatie

De veertien EU-allergenen moeten verplicht worden vermeld en visueel benadrukt in de ingrediëntenlijst. Het gaat om: gluten, schaaldieren, eieren, vis, pinda's, soja, melk (inclusief lactose), noten, selderij, mosterd, sesamzaad, zwaveldioxide/sulfieten, lupine en weekdieren.

Correcte allergenenetikettering gaat verder dan alleen het vet drukken van woorden. Het vraagt om goed allergenenbeheer in je specificaties: per grondstof en per product moet je weten welke allergenen aanwezig zijn, welke via kruisbesmetting kunnen voorkomen en of voorzorgsetikettering (PAL) noodzakelijk is.

Lees meer in onze artikelen over allergenenetikettering en de nieuwe richtlijnen voor allergenenbeheer en PAL.

4. Voedingswaardedeclaratie

Sinds december 2016 is de voedingswaardedeclaratie verplicht op vrijwel alle voorverpakte levensmiddelen. De zogenaamde "Big 7" moeten per 100 gram of 100 ml worden vermeld:

1. Energiewaarde (kJ en kcal)
2. Vetten
3. Waarvan verzadigde vetzuren
4. Koolhydraten
5. Waarvan suikers
6. Eiwitten
7. Zout

Aanvullend mogen vrijwillig worden vermeld: voedingsvezel, vitaminen, mineralen, meervoudig onverzadigde vetzuren en andere voedingsstoffen. De waarden mogen ook per portie worden weergegeven, mits de portiegrootte op het etiket staat.

De voedingswaarden moeten gebaseerd zijn op de daadwerkelijke samenstelling van het product. Bij samengestelde producten (recepturen) worden ze berekend op basis van de receptuur en de voedingswaarden van de individuele ingrediënten, rekening houdend met bereidingsverliezen. Lees meer over de berekening, afrondingsregels en bereidingsverlies in ons artikel over voedingswaardedeclaratie.

5. Nettohoeveelheid

Het nettogewicht of -volume van het product. Bij producten in een opgieter (zoals olijven in pekel) moet zowel de nettohoeveelheid als het uitlekgewicht worden vermeld.

6. Houdbaarheidsdatum

Twee varianten:

• "Ten minste houdbaar tot" (THT): voor producten die na de datum nog veilig zijn maar mogelijk aan kwaliteit verliezen
• "Te gebruiken tot" (TGT): voor microbiologisch bederfelijke producten waar na de datum een voedselveiligheidsrisico ontstaat

Het correct bepalen van de houdbaarheidsdatum is onderdeel van je HACCP-systeem en hangt samen met de microbiologische specificaties en bewaaromstandigheden in je productspecificatie.

7. Bewaaromstandigheden en gebruiksvoorschriften

Als het product specifieke bewaaromstandigheden vereist (bijvoorbeeld "bewaren bij 2-7°C" of "na openen binnen 3 dagen consumeren"), moeten deze op het etiket staan. Hetzelfde geldt voor bereidingsinstructies als die nodig zijn voor correct gebruik.

8. Naam en adres van de exploitant

De naam en het adres van de verantwoordelijke levensmiddelenexploitant in de EU. Dit is het bedrijf dat het product onder zijn naam op de markt brengt.

9. Land van herkomst of plaats van oorsprong

Verplicht als het weglaten ervan de consument zou kunnen misleiden. Sinds april 2020 ook verplicht voor het primaire ingrediënt als het land van herkomst van het product wordt vermeld en het primaire ingrediënt uit een ander land komt.

10. Identificatiemerk

Voor producten van dierlijke oorsprong is een identificatiemerk (het "ovaaltje") verplicht. Let op: sinds mei 2024 moet de afkorting "EG" worden vervangen door "EU".

11. Gebruiksaanwijzing

Verplicht als het product zonder aanwijzing niet correct kan worden gebruikt. Denk aan bereidingsinstructies voor halffabricaten of diepvriesproducten.

12. Alcoholgehalte

Verplicht voor dranken met meer dan 1,2% vol alcohol.

Specifieke productcategorieën

Naast de algemene regels uit EU 1169/2011 gelden voor bepaalde productcategorieën aanvullende etiketteringseisen:

• Wijn en gearomatiseerde wijnproducten: sinds december 2023 gelden strengere eisen voor ingrediënten- en voedingswaardevermelding, waarbij een deel digitaal via QR-code mag worden aangeboden. Lees meer in ons artikel over wijnetikettering.
• Biologische producten: specifieke eisen voor het gebruik van het EU-biologisch logo en de vermelding van het controlenummer
• Voedingssupplementen: aanvullende eisen voor gehalte per dagelijkse dosering en waarschuwingen
• Producten voor specifieke doelgroepen: babyvoeding, medische voeding en maaltijdvervangers kennen eigen regelgeving

Minimale lettergrootte en leesbaarheid

Een etiket dat voldoet aan alle inhoudelijke eisen maar onleesbaar is, voldoet niet. EU 1169/2011 stelt:

• Minimale x-hoogte van 1,2 mm voor verplichte informatie
• Bij verpakkingen met het grootste vlak kleiner dan 80 cm² geldt een minimum van 0,9 mm
• De informatie moet duidelijk leesbaar zijn: voldoende contrast tussen tekst en achtergrond
• Verplichte informatie mag niet worden verborgen of verdoezeld door tekeningen, afbeeldingen of ander drukwerk

Veelgemaakte fouten bij voedseletikettering

Allergenen niet bijgewerkt na receptuurwijziging

De nummer één oorzaak van etiketteringsgerelateerde recalls. Een grondstof wordt vervangen door een alternatief met een ander allergenenprofiel, maar het etiket wordt niet aangepast. Met centraal specificatiebeheer waarbij de ingrediëntendeclaratie en het allergenenprofiel automatisch worden afgeleid van de receptuur, is dit te voorkomen.

Voedingswaarden niet herberekend

Bij wijzigingen in receptuur of leverancier veranderen de voedingswaarden. Als die niet worden herberekend, klopt de voedingswaardedeclaratie niet meer. Automatische berekening op basis van de actuele receptuur voorkomt dit.

Onjuiste volgorde van ingrediënten

Ingrediënten moeten in aflopende volgorde van gewicht bij verwerking staan. Bij receptuurwijzigingen kan de volgorde veranderen. Handmatig bijhouden leidt tot fouten. Software die de declaratie automatisch genereert, houdt de volgorde per definitie correct.

Verkeerde of ontbrekende QUID-vermelding

Wanneer een ingrediënt in de productnaam wordt genoemd of op een afbeelding wordt getoond, moet het percentage worden vermeld. Dit wordt regelmatig vergeten bij productnaamswijzigingen.

Onleesbaar etiket

Te kleine letters, onvoldoende contrast of informatie die wegvalt in het ontwerp. Controleer altijd of de verplichte informatie op het gedrukte etiket leesbaar is.

Inconsistentie tussen taalversies

Bedrijven die producten in meerdere landen verkopen, moeten het etiket vertalen. Daarbij kunnen inconsistenties ontstaan als de vertaling niet uit dezelfde brondata wordt gegenereerd. Met meertalig specificatiebeheer in een centraal systeem werk je altijd vanuit dezelfde bron.

Van specificatie naar etiket: zo voorkom je fouten

De meeste etiketteerfouten ontstaan niet bij het ontwerpen van het etiket, maar in de stap ervoor: het bijhouden van de juiste productinformatie. Als de brondata niet klopt of niet actueel is, kan het etiket per definitie niet kloppen.

De oplossing is een werkwijze waarbij het etiket wordt gegenereerd vanuit je productspecificatie, niet los ervan wordt opgesteld. De keten ziet er dan zo uit:

1. Receptuur invoeren: ingrediënten met percentages en leveranciersinformatie
2. Automatische afleidingen: voedingswaarden, allergenenprofiel en ingrediëntendeclaratie worden berekend op basis van de receptuur
3. Specificatie completeren: bewaaromstandigheden, houdbaarheid, verpakkingsgegevens en bereidingsinstructies toevoegen
4. Etiket genereren: de verplichte etiketinformatie wordt direct afgeleid van de specificatie

Bij elke wijziging in stap 1 worden stap 2 tot en met 4 automatisch bijgewerkt. Geen handmatig doorrekenen, geen vergeten updates.

Dit is precies hoe Eclarion werkt. Je beheert je recepturen en productinformatie centraal, en alles wat daarvan afgeleid is (voedingswaarden, ingrediëntendeclaratie, allergenenprofiel, specificatiesheets, etiketten) wordt automatisch actueel gehouden. Geen spreadsheets, geen losse documenten, geen verrassingen bij een audit.

Veelgestelde vragen over voedseletikettering

Wat moet er allemaal op een voedseletiket staan?

Op een voorverpakt levensmiddel moeten volgens EU 1169/2011 minimaal staan: de productnaam, ingrediëntendeclaratie, allergenen (benadrukt), voedingswaardedeclaratie, nettohoeveelheid, houdbaarheidsdatum, bewaaromstandigheden, naam en adres van de exploitant, land van herkomst (indien relevant) en eventueel een identificatiemerk, gebruiksaanwijzing en alcoholgehalte.

Geldt EU 1169/2011 ook voor niet-voorverpakte producten?

De verordening geldt primair voor voorverpakte levensmiddelen. Voor niet-voorverpakte producten (horeca, bakker, slager, markt) gelden vereenvoudigde regels, maar allergeneninformatie moet altijd beschikbaar zijn voor de consument.

Wat is het verschil tussen THT en TGT?

"Ten minste houdbaar tot" (THT) geeft aan tot wanneer het product zijn optimale kwaliteit behoudt. Na die datum is het product niet per se onveilig. "Te gebruiken tot" (TGT) geldt voor bederfelijke producten en geeft de uiterste consumptiedatum aan. Na de TGT-datum mag het product niet meer worden verkocht of geconsumeerd.

Moeten voedingswaarden altijd op het etiket staan?

Sinds december 2016 is de voedingswaardedeclaratie verplicht op vrijwel alle voorverpakte levensmiddelen. Uitzonderingen gelden voor onder andere onbewerkte producten met één ingrediënt (zoals verse groenten), kruiden, water, koffie en thee, en kleinverpakkingen met het grootste vlak kleiner dan 25 cm².

Hoe zorg ik ervoor dat mijn etiket up-to-date blijft bij receptuurwijzigingen?

Door je etiketinformatie te genereren vanuit je productspecificatie in plaats van het etiket los te beheren. Wanneer de ingrediëntendeclaratie, voedingswaarden en allergenenprofiel automatisch worden afgeleid van de receptuur, werkt elke wijziging direct door naar het etiket. Dit voorkomt de meest voorkomende oorzaak van etiketteerfouten en recalls.

Wat zijn de boetes voor onjuiste etikettering?

De NVWA kan bij overtredingen van de etiketteringsregels boetes opleggen die variëren afhankelijk van de ernst van de overtreding. Bij gevaar voor de volksgezondheid (bijvoorbeeld ontbrekende allergeneninformatie) kunnen boetes oplopen tot tienduizenden euro's. Daarnaast kan de NVWA een recall eisen, wat naast de directe kosten ook reputatieschade veroorzaakt.

Mag ik etiketinformatie digitaal aanbieden via een QR-code?

Voor de meeste verplichte vermeldingen moet de informatie fysiek op het etiket staan. Een uitzondering geldt sinds december 2023 voor wijn en gearomatiseerde wijnproducten, waarbij de volledige ingrediëntendeclaratie en voedingswaardedeclaratie via een QR-code mogen worden aangeboden. Allergenen moeten ook bij wijn altijd fysiek op het etiket staan.

Conclusie

Voedseletikettering is geen losstaande activiteit. Het is het eindresultaat van goed specificatiebeheer: correcte recepturen, actuele allergeneninformatie, juiste voedingswaarden en complete productgegevens. Wanneer die basis op orde is, volgt het etiket daar logisch uit.

De bedrijven die hier tegenaan lopen, zijn doorgaans niet de bedrijven die de regels niet kennen. Het zijn bedrijven die de regels prima kennen maar met versnipperde systemen werken waar wijzigingen handmatig moeten worden doorgevoerd. Eén vergeten update en je hebt een recall.

Met Eclarion beheer je je productinformatie centraal en genereer je etiketinformatie rechtstreeks vanuit je specificaties. Geen losse spreadsheets, geen handmatige herberekeningen, geen consultancytraject om het op te zetten. Start met een gratis proefperiode en ervaar het verschil.