Houdbaarheid van levensmiddelen: THT, TGT en de regels voor het etiket

THT en TGT: wat is het verschil?

EU-Verordening 1169/2011 kent twee typen houdbaarheidsdatums. Het verschil is fundamenteel en bepaalt wat er na de datum met het product mag gebeuren.

Ten minste houdbaar tot (THT)

De THT-datum geeft aan tot wanneer het product bij juiste bewaring zijn optimale kwaliteit behoudt: smaak, textuur, voedingswaarde en uiterlijk. Na de THT-datum is het product niet per se onveilig, maar de kwaliteit kan afnemen.

THT wordt gebruikt voor producten die na de datum niet direct een voedselveiligheidsrisico vormen. Voorbeelden: droge pasta, koekjes, conserven, diepvriesproducten, koffie en olijfolie.

De vermelding op het etiket:

• "Ten minste houdbaar tot" bij houdbaarheid korter dan 3 maanden - minimaal dag en maand, jaar mag maar is niet verplicht
• "Ten minste houdbaar tot einde" bij houdbaarheid van 3 tot 18 maanden - maand en jaar
• "Ten minste houdbaar tot einde" bij houdbaarheid langer dan 18 maanden - alleen jaar volstaat

De exacte datumformaten zijn vastgelegd in Bijlage X van EU-Verordening 1169/2011.

Na de THT-datum mag het product nog worden verkocht, mits de verkoper kan aantonen dat het veilig is. Dit is de wettelijke basis voor initiatieven tegen voedselverspilling die producten na de THT-datum aanbieden.

Te gebruiken tot (TGT)

De TGT-datum is een voedselveiligheidsdatum. Na deze datum mag het product niet meer worden verkocht of geconsumeerd, omdat er een reëel risico is op groei van pathogene micro-organismen.

TGT wordt gebruikt voor microbiologisch bederfelijke producten. Voorbeelden: verse vleeswaren, gerookte vis, verse salades, ongepasteuriseerde zuivel en kant-en-klaarmaaltijden die gekoeld bewaard moeten worden.

De vermelding op het etiket:

• "Te gebruiken tot [datum]" altijd met de volledige datum (dag, maand en jaar)
• De bewaaromstandigheden moeten altijd bij de TGT-datum worden vermeld

Het verschil is cruciaal: na een THT-datum is een product mogelijk nog prima. Na een TGT-datum is het potentieel onveilig. De keuze tussen THT en TGT is dan ook geen vrije keuze. Het type product en het microbiologische risicoprofiel bepalen welk type verplicht is.

Wanneer is welke datumvermelding verplicht?

De vuistregel: als het product microbiologisch bederfelijk is en na korte tijd een gezondheidsrisico kan vormen, is TGT verplicht. In alle andere gevallen volstaat THT.

Type product	Datumvermelding	Reden
Verse vleeswaren, vis	TGT	Risico op Listeria, Salmonella
Kant-en-klaarmaaltijden (gekoeld)	TGT	Risico op pathogenengroei
Verse zuivel (ongepasteuriseerd)	TGT	Risico op Listeria
Voorverpakte salades	TGT	Beperkte houdbaarheid, vochtig milieu
Conserven, droge producten	THT	Microbiologisch stabiel
Diepvriesproducten	THT	Bevroren = gestabiliseerd
Gedroogde producten	THT	Lage wateractiviteit
Snoep, chocolade	THT	Kwaliteitsverlies, geen veiligheidsrisico

Producten die zijn vrijgesteld van een datumvermelding: vers fruit en groenten (onbewerkt), wijn, azijn, keukenzout, suiker in vaste vorm, kauwgom en portieverpakkingen van ijs.

Hoe bepaal je de houdbaarheid?

Het bepalen van de houdbaarheid is een combinatie van microbiologische kennis, productkennis en validatie. Er zijn drie gangbare methoden.

Houdbaarheidsonderzoek (shelf life study)

De meest betrouwbare methode. Het product wordt bewaard onder de voorgeschreven omstandigheden en op regelmatige tijdstippen microbiologisch en sensorisch beoordeeld. Dit geeft een wetenschappelijk onderbouwde houdbaarheid.

Houdbaarheidsonderzoek is vooral relevant voor:

• Nieuwe producten zonder referentiedata
• Producten met gewijzigde samenstelling of verpakking
• Producten waar de houdbaarheid kritisch is (TGT-producten)

Challenge tests

Bij een challenge test wordt het product opzettelijk besmet met relevante pathogenen (zoals Listeria monocytogenes) om te bepalen of en hoe snel ze groeien onder de beoogde bewaaromstandigheden. Dit is specifiek relevant voor kant-en-klaarmaaltijden en andere TGT-producten.

Vergelijking met soortgelijke producten

Voor producten die vergelijkbaar zijn met bestaande producten (zelfde productcategorie, vergelijkbare samenstelling, pH en wateractiviteit) kan de houdbaarheid worden afgeleid van beschikbare referentiedata. Dit is de meest pragmatische methode voor producenten met een breed assortiment.

In de praktijk gebruiken de meeste producenten een combinatie: houdbaarheidsonderzoek voor kritische producten en referentiedata voor varianten en extensies.

Bewaaromstandigheden op het etiket

De houdbaarheidsdatum is alleen geldig bij de juiste bewaaromstandigheden. Daarom is het verplicht om de bewaaromstandigheden op het etiket te vermelden wanneer het product specifieke opslag vereist.

Voorbeelden van bewaaromstandigheden:

• "Bewaren bij 2-7°C": voor gekoelde producten
• "Bewaren bij max. -18°C": voor diepvriesproducten
• "Koel en droog bewaren": voor droge producten die vochtgevoelig zijn
• "Na openen bewaren bij 2-7°C en binnen 3 dagen consumeren": voor producten met beperkte houdbaarheid na openen
• "Na ontdooien niet opnieuw invriezen": voor diepvriesproducten

Let op: de bewaaromstandigheden gelden voor het ongeopende product. Zodra de verpakking is geopend, veranderen de condities en daarmee de houdbaarheid. De instructies voor na openen zijn daarom net zo belangrijk als de bewaaromstandigheden voor het gesloten product.

Houdbaarheid in de productspecificatie

In je productspecificatie leg je de houdbaarheidsinformatie gedetailleerder vast dan op het etiket. Typische parameters:

• Minimale houdbaarheid vanaf productie: de volledige houdbaarheid in dagen, weken of maanden
• Minimale houdbaarheid bij aankomst: de resthoudbaarheid die je garandeert bij levering aan de afnemer (vaak een afspraak in de leveringsvoorwaarden)
• Houdbaarheid na ontdooien: relevant voor diepvriesproducten die ontdooid worden verkocht
• Minimale en maximale opslagtemperatuur: het exacte temperatuurbereik
• Bewaarinstructies na openen: houdbaarheid en temperatuur na het openen van de verpakking

In Eclarion leg je deze parameters per product vast. De houdbaarheidsinformatie maakt deel uit van je specificatiedossier en wordt opgenomen in de specificatiesheets die je genereert voor afnemers. Bij een wijziging in de houdbaarheid (bijvoorbeeld na een nieuw shelf life onderzoek) werk je het op één plek bij en het werkt door naar alle afgeleide documenten.

Houdbaarheid en HACCP

Houdbaarheid is direct gerelateerd aan je HACCP-systeem. De houdbaarheidsdatum is het resultaat van je gevarenanalyse: welke microbiologische gevaren zijn relevant, bij welke temperatuur en gedurende welke tijd kunnen pathogenen groeien tot een onacceptabel niveau?

De koppeling werkt twee kanten op:

• Van HACCP naar houdbaarheid: de microbiologische grenswaarden en bewaaromstandigheden uit je HACCP-plan bepalen de houdbaarheid
• Van houdbaarheid naar HACCP: als je de houdbaarheid wijzigt (verlengt), moet je valideren dat de microbiologische veiligheid gedurende de volledige houdbaarheid is gewaarborgd

Specifieke parameters die samenhangen: het aeroob kiemgetal, Enterobacteriaceae, gisten en schimmels als indicatoren, en pathogenen als Listeria monocytogenes en Salmonella. Ook fysisch-chemische parameters als pH-waarde en wateractiviteit zijn direct gerelateerd aan de houdbaarheid, omdat ze bepalen of micro-organismen kunnen groeien.

Veelgemaakte fouten bij houdbaarheidsinformatie

THT en TGT verwisseld

Het verkeerd toepassen van THT waar TGT vereist is (of andersom) is een serieuze overtreding. Een bederfelijk product met een THT-datum in plaats van TGT kan na de datum nog worden verkocht, terwijl dat een gezondheidsrisico is.

Bewaaromstandigheden niet vermeld

De houdbaarheidsdatum is alleen geldig bij de juiste bewaring. Als de bewaaromstandigheden ontbreken op het etiket, is de datum waardeloos. Dit is een veelvoorkomende tekortkoming bij NVWA-inspecties.

Houdbaarheid na openen ontbreekt

Veel producten hebben een significant kortere houdbaarheid na het openen van de verpakking. Als dit niet op het etiket staat, kan de consument het product te lang na openen bewaren met gezondheidsrisico's tot gevolg.

Onvoldoende marge voor de keten

De houdbaarheid vanaf productie is niet hetzelfde als de houdbaarheid voor de consument. Het product moet worden getransporteerd, opgeslagen bij de distributeur en in het schap van de retailer staan voordat de consument het koopt. Goede traceerbaarheid helpt om deze keten te bewaken. Als de houdbaarheid bij productie krap is, resteert er te weinig marge voor de consument.

Houdbaarheid niet gevalideerd na receptuurwijziging

Een verandering in de samenstelling kan de houdbaarheid beïnvloeden. Een wijziging in de pH, het zoutgehalte, de wateractiviteit of het gebruik van conserveringsmiddelen kan de microbiologische stabiliteit veranderen. Na een significante receptuurwijziging moet de houdbaarheid opnieuw worden gevalideerd.

Veelgestelde vragen over houdbaarheid

Mag je producten verkopen na de THT-datum?

Ja. Na de THT-datum mag een product nog worden verkocht, mits de verkoper kan beoordelen dat het product veilig en van acceptabele kwaliteit is. De verantwoordelijkheid verschuift dan naar de verkoper. Na de TGT-datum mag een product niet meer worden verkocht.

Hoe bepaal ik of mijn product THT of TGT nodig heeft?

Het criterium is microbiologische bederfelijkheid (Artikel 24, lid 1, EU-Verordening 1169/2011). Als het product bij de voorgeschreven bewaaromstandigheden na korte tijd een gezondheidsrisico kan vormen door groei van pathogene micro-organismen, is TGT verplicht. Bij twijfel: raadpleeg de richtlijnen van de NVWA of laat een microbiologische risicobeoordeling uitvoeren.

Moet ik bij diepvriesproducten een houdbaarheidsdatum vermelden?

Ja. Diepvriesproducten krijgen een THT-datum. Hoewel bevriezing de microbiologische groei stopt, treedt er wel kwaliteitsverlies op door onder andere ijskristalvorming en oxidatie. Let op: voor bevroren vlees, vleesbereidingen en onbewerkte visserijproducten moet ook de invriesdatum op het etiket staan (Artikel 24, lid 2). Voor overige diepvriesproducten is dat niet verplicht.

Hoe ga ik om met houdbaarheid bij export naar andere landen?

De EU-regels voor houdbaarheidsvermeldingen gelden in alle EU-lidstaten. Bij export buiten de EU kunnen afwijkende regels gelden. Check altijd de etiketteringseisen van het bestemmingsland. De bewaaromstandigheden moeten daarnaast realistisch zijn voor de gehele keten, inclusief transport.

Kan ik de houdbaarheid van mijn product verlengen?

Ja, door aanpassingen in de receptuur (pH-verlaging, conserveringsmiddelen, zoutgehalte), de verpakking (MAP/modified atmosphere packaging, vacuümverpakking) of het productieproces (pasteurisatie, sterilisatie). Elke verlenging moet worden gevalideerd met een houdbaarheidsonderzoek of challenge test.

Waar leg ik houdbaarheidsinformatie vast als producent?

In je productspecificatie. Daar documenteer je de minimale houdbaarheid vanaf productie, de resthoudbaarheid bij levering, de opslagtemperaturen en de instructies na openen. Deze informatie wordt vervolgens gebruikt voor het etiket en voor communicatie aan afnemers. Met software als Eclarion beheer je dit centraal en neem je het automatisch op in je specificatiesheets.

Conclusie

Houdbaarheid is geen losstaande datum op een etiket. Het is de uitkomst van je productsamenstelling, je bewaaromstandigheden, je microbiologische risicoanalyse en je ketenafspraken. De informatie moet consistent zijn in je HACCP-plan, je productspecificatie en op je etiket.

Met Eclarion leg je houdbaarheidsinformatie per product vast als integraal onderdeel van je specificatiedossier. Opslagtemperaturen, houdbaarheidstermijnen, instructies na openen en na ontdooien: alles op één plek, automatisch opgenomen in je specificatiesheets. Start met een gratis proefperiode en breng je productdocumentatie op orde.